Ներածություն
18–19-րդ դարերում Հայաստանը բաժանվեց երկու մասի՝ Արևմտյան Հայաստանը մնաց Օսմանյան կայսրության, իսկ Արևելյանը՝ Ռուսական կայսրության կազմում։ Այս բաժանումը որոշեց հայ ժողովրդի պատմության հետագա ընթացքը՝ ձևավորելով երկու տարբեր, բայց փոխկապակցված պատմական իրականություններ։
Հիմնական մաս
Օսմանյան կայսրությունում հայերը չունեին քաղաքացիական հավասար իրավունքներ և ենթարկվում էին ծանր հարկերի, բռնությունների ու նվաստացումների։ Հայերը համարվում էին «երկրորդական ժողովուրդ» և զրկված էին պետական կամ զինվորական պաշտոններ զբաղեցնելու հնարավորությունից։ Չնայած այդ ամենին՝ նրանք կարողացան պահպանել իրենց հավատը, մշակույթը և համայնքային ինքնակազմակերպման համակարգը՝ եկեղեցու և դպրոցների միջոցով։
19-րդ դարի վերջին Օսմանյան իշխանությունների կողմից իրականացվեցին համիդյան ջարդերը, որոնք ավերեցին բազմաթիվ հայկական բնակավայրեր և խորացրին հայերի ազգային-ազատագրական ձգտումները։
Ռուսական կայսրության տիրապետության տակ գտնվող Արևելյան Հայաստանում իրավիճակը համեմատաբար բարենպաստ էր։ Ռուսական իշխանությունները հաստատեցին կայուն վարչական համակարգ, կառուցվեցին դպրոցներ և մշակութային կենտրոններ։ Սակայն ժամանակի ընթացքում ցարական կառավարությունը սկսեց սահմանափակել հայկական եկեղեցու ու մշակույթի ազատությունը՝ փորձելով ռուսացնել հայ հասարակությունը։ Այնուամենայնիվ, այստեղ ձևավորվեց կրթված ազգային վերնախավ, որը հետագայում դարձավ անկախության շարժման հիմքը։
Եզրափակում
Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունների տիրապետությունը հայ ժողովրդի համար եղել է ծանր, բայց նաև ուսանելի ժամանակաշրջան։ Օտար տիրապետության պայմաններում հայերը կարողացան պահպանել իրենց ազգային ինքնությունը, մշակույթը և հավատը։ Երկու կայսրությունների տարբեր քաղաքականությունները ձևավորեցին հայ ժողովրդի ազատագրական գաղափարները, որոնք ի վերջո հանգեցրին 1918 թվականին՝ Հայաստանի անկախ պետականության վերականգնմանը։
Նռանե Մուրադյանի ուսումնական բլոգ 