Месяц: Февраль 2026

Թեման՝<<Հալոգեններ>>

Առաջադրանք 1. Ինչու°  են  7-րդ խմբի գլխավոր ենթախմբի տարրերին  անվանում <<հալոգեններ>>, որ° տարրերն են դրանք,ինչպիսի°  միացությունների ձևով են տարածված բնության մեջ, գրեք օրինակներ։

7-րդ խմբի գլխավոր ենթախմբի տարրերին անվանում են հալոգեններ, քանի որ նրանց անունը ծագում է հունարեն hals (աղ) և gennao (ծնել) բառերից, այսինքն՝ աղ առաջացնողներ։ Դրանք մետաղների հետ միանալիս առաջացնում են աղեր։ Օրինակ՝ նատրիումը և քլորը առաջացնում են կերակրի աղ։

Հալոգեններ են՝ Ֆտորը, Բրոմը, Քլորը Յոդը, Աստատը։ Հալոգենները բնության մեջ ազատ վիճակում չեն հանդիպում, քանի որ շատ ակտիվ են։ Նրանք գտնվում են միացությունների ձևով՝ հիմնականում աղերի տեսքով։

Օրինակ՝ Նատրիումի քլորիդ-կերակրի աղ, Կալիումի յոդիդ, Կալցիումի ֆտորիդ, Արծաթի բրոմիդ։

Առաջադրանք 2. Գրեք հալոգենների ատոմների բաղադրությունը, ատոմների կառուցվածքը, վալենտականությունը և օքսիդացման աստիճանը միացություններում, գրեք  նյութերի օրինակներ  և  անվանեք։

Ատոմների բաղադրությունը՝

Տարր	Կարգաթիվ	Պրոտոն	Էլեկտրոն	Մոտավոր նեյտրոն
Ֆտոր	9	9	9	10
Քլոր	17	17	17	18
Բրոմ	35	35	35	45
Յոդ	53	53	53	74
Աստատ	85	85	85	~125

Վալենտականություն՝
Ֆտորը ունի միայն I վալենտականություն (չի կարող ընդարձակել արտաքին շերտը)։ Մյուս հալոգենները կարող են ունենալ՝ I, III, V, VII վալենտականություններ։

Օքսիդացման աստիճան՝

Տարր	Օքսիդացման աստիճաններ
Ֆտոր	միայն −1
Քլոր	−1, +1, +3, +5, +7
Բրոմ	−1, +1, +3, +5
Յոդ	−1, +1, +3, +5, +7

Առաջադրանք  3.  Գրեք աղաթթվի ֆիզիկական և քիմիական հատկությունները, ինչպե՞ս են ստանում աղաթթուն  լաբորատորիայում և արդյունաբերության մեջ, գրեք համապատասխան ռեակցիաների հավասարումները։

Աղաթթվի ֆիզիկական հատկություններ՝
Անգույն հեղուկ, սուր, խեղդող հոտ, օդում «ծխում» է, լավ լուծվում է ջրում։

Լաբորատորիայում աղաթթու ստանում են պինդ նատրիումի քլորիդի և խիտ ծծմբական թթվի փոխազդեցությամբ.
NaCl + H₂SO₄ → NaHSO₄ + HCl
Ազատվում է քլորաջրածին գազ, որը լուծում են ջրում՝ ստանալով աղաթթու։

Առաջադրանք 4. Աղաթթվի ո°ր աղի 0,9 %֊անոց լուծույթն է կոչվում <<ֆիզիոլոգիական լուծույթ>>։ Կատարեք հաշվարկ.  500 գ ֆիզիոլոգիական լուծույթ պատրաստելու համար քանի° գրամ աղ և ջուր  պետք է վերցնել։

0,9 %-անոց լուծույթը կոչվում է ֆիզիոլոգիական լուծույթ, եթե դա Նատրիումի քլորիդի ջրային լուծույթն է։

Առաջադրանք  5․ Ինչու° են հալոգենները համարվում կենսական տարրեր, որո°նք  են հալոգենների միացությունների դերը մարդու օրգանիզմում, պատասխանը հիմնավորեք։

Հալոգենները համարվում են կենսական տարրեր, քանի որ նրանց որոշ միացություններ անհրաժեշտ են մարդու օրգանիզմի բնական գործունեության համար։ Թեև հալոգենները ազատ վիճակում շատ ակտիվ և նույնիսկ թունավոր են, սակայն նրանց իոնները և աղերը կարևոր կենսաբանական դեր ունեն։

Առաջադրանք  6․Ո՞ր բնագավառներում են կիրառում քլորը, աղաթթուն և կերակրի աղը։

Քլորը, աղաթթուն և կերակրի աղը լայնորեն կիրառվում են տարբեր բնագավառներում։ Քլորը օգտագործվում է խմելու ջրի և լողավազանների ջրի ախտահանման համար, քանի որ ոչնչացնում է մանրէներն ու վիրուսները։ Այն կարևոր հումք է քիմիական արդյունաբերությունում՝ պլաստմասսաների, լուծիչների, ներկերի և դեղերի արտադրության մեջ, ինչպես նաև կիրառվում է թղթի և գործվածքների սպիտակեցման ժամանակ։ Հիդրոքլորաթթուն օգտագործվում է մետաղների մակերևույթը ժանգից մաքրելու, տարբեր աղեր ստանալու և օրգանական նյութերի սինթեզի համար, ինչպես նաև լաբորատոր փորձերում։ Նատրիումի քլորիդը (կերակրի աղը) կիրառվում է սննդի մեջ՝ համ տալու և պահածոյացման համար, բժշկության մեջ՝ ֆիզիոլոգիական լուծույթ պատրաստելու նպատակով, ինչպես նաև քիմիական արդյունաբերությունում՝ քլորի և այլ նյութերի ստացման համար ու ձմռանը ճանապարհների սառույցը հալեցնելու նպատակով։ Այս նյութերը մեծ նշանակություն ունեն մարդու առօրյայում և տնտեսության տարբեր ոլորտներում։

Դասագրքից կատարել 46, 51,55,58 էջերի վարժությունները։

Թեմայի անվանումը` Համար մեկ տարրը Տիեզերքում՝ Ջրածին  

Բովանդակությունը․

• Ջրածինը բնության մեջ։ Ջրածնի ատոմի կառուցվածքը, իզոտոպները
• Ջրածնի ստացումը լաբորատորիայում  և արդյունաբերության մեջ
• Ջրածնի ֆիզիկական և քիմիական հատկությունները
• Ջրածնի կիրառումը

Լաբորատոր փորձեր՝ <<Ջրածնի ստացումը լաբորատորիայում, քիմիական հատկությունները>>  

Թեմատիկ հարցեր և վարժություններ.

1. Ինչո՞ւ  է   ջրածինը  համարվում  համար  մեկ  տարրը  Տիեզերքում

Ջրածինը համարվում է Տիեզերքում «համար մեկ» տարրը, որովհետև այն ամենաշատ տարածված տարրն է Տիեզերքում։

2. Բնութագրեք  ջրածին  քիմիական տարրի իզոտոպները.

Քիմիական նշանը-H
Դիրքը պարբերական համակարգում-1-ին պարբերություն, 1-ին խումբ։
Հարաբերական ատոմային զանգվածը-1.008                                          

Ատոմի կառուցվածքը

• Միջուկի լիցքը — +1
• Պրոտոների թիվը — 1
• Էլեկտրոնների թիվը — 1
• Էներգետիկ մակարդակների թիվը — 1
• Էլեկտրոնային բանաձևը — 1s¹

Ոչ մետաղ է։

3.   Ինչպիսի՞  վալենտականություն և օքսիդացման աստիճան  է ցուցաբերում ջրածինը միացություններում, գրեք պարզ և բարդ նյութերի օրինակներ և դրանցում որոշեք ջրածնի վալենտականությունը և  օքսիդացման աստիճանը։

Ջրածինը միացություններում կարող է ցուցաբերել I վալենտականություն (միշտ միարժեք է), իսկ օքսիդացման աստիճանը կարող է լինել +1, 0 կամ −1՝ կախված նրանից, թե ինչ տարրի հետ է միացած։

Օրինակներ՝
H₂ (ջրածին գազ)
Օքսիդացման աստիճան — 0
Վալենտականություն — I

H₂O (ջուր)
Վալենտականություն — I
Օքսիդացման աստիճան — +1

4. Գրեք ջրածին քիմիական տարր պարունակող պարզ և բարդ նյութերի բանաձևերը. որոշեք նրանց հարաբերական մոլեկուլային զանգվածները` Mr, մոլային զանգվածները`M գ/ մոլ, նաև բարդ նյութերի որակական և քանակական բաղադրությունները։

Պարզ նյութ

H₂ – ջրածին
Mr = 2
M = 2 գ/մոլ

Բարդ նյութ

H₂O – ջուր
Mr = 18
M = 18 գ/մոլ
Որակական բաղադրություն-H, O
Քանակական բաղադրություն-H – 2/18 ≈ 11.1%, O – 16/18 ≈ 88.9%

5. Որոշեք ջրածինը օդից ծանր է,  թե՞ թեթև. քանի ՞ անգամ. ..

Ջրածինը օդից թեթև է 14,5 անգամ։

6. Ինչպիսի՞  ռեակցիաների  օգնությամբ են ջրածին  ստանում լաբորատորիայում արդյունաբերության մեջ, գրեք համապատասխան  ռեակցիաների հավասարումները։

Ջրածինը ստանում են ինչպես լաբորատորիայում, այնպես էլ արդյունաբերությունում տարբեր քիմիական ռեակցիաներով։ Լաբորատորիայում ջրածինը ամենահաճախ ստանում են մետաղների և թթուների փոխազդեցությամբ, ինչպես նաև ակտիվ մետաղների ջրի հետ փոխազդեցությամբ։ Կարելի է ստանալ նաև ալյումինի և ալկալիի փոխազդեցությամբ։ Արդյունաբերությունում ջրածինը ստանում են ջրի էլեկտրոլիզով ինչպես նաև մեթանի գոլորշային փոխակերպմամբ, և ածխի գոլորշու հետ փոխազդեցությամբ։

7.  Ջրածնի քիմիական հատկությունները, այսինքն փոխազդեցությունը պարզ  և  բարդ նյութերի հետ, գրեք համապատասխան ռեակցիաների հավասարումները։

Ջրածինը քիմիապես ակտիվ տարր է և կարող է փոխազդել ինչպես պարզ, այնպես էլ բարդ նյութերի հետ։ Պարզ նյութերից այն միանում է թթվածնի հետ՝ առաջացնելով ջուր՝ 2H₂ + O₂ → 2H₂O, ինչպես նաև քլորի հետ՝ H₂ + Cl₂ → 2HCl։ Մետաղների հետ բարձր ջերմաստիճանում առաջացնում է հիդրիդներ, օրինակ՝ H₂ + 2Na → 2NaH։ Բարդ նյութերից ջրածինը կարող է վերականգնել մետաղների օքսիդները, օրինակ՝ CuO + H₂ → Cu + H₂O, ինչպես նաև միանալ ազոտին՝ առաջացնելով ամոնիակ՝ N₂ + 3H₂ → 2NH₃։ Այս ռեակցիաները ցույց են տալիս ջրածնի վերականգնող հատկությունները և ակտիվությունը։

8.  Որտե՞ղ են  կիրառում  ջրածինը։

Ջրածինը լայնորեն օգտագործվում է տարբեր ոլորտներում։ Այն կիրառվում է քիմիական արդյունաբերությունում՝ ամոնիակի և օրգանական միացությունների սինթեզի համար, մետաղագործությունում՝ մետաղների օքսիդները վերականգնելու և մաքուր մետաղ ստանալու նպատակով, սննդի արդյունաբերությունում՝ բուսական յուղերի հիդրոգենացման համար, տիեզերական տեխնիկայում՝ հրթիռային վառելիքի կազմում, ինչպես նաև որպես մաքուր վառելիք էներգիա ստանալու և ջերմություն արտադրելու համար։

Անհատական աշխատանք՝  <<Ջրածինը համարվում  է  ապագայի վառելանյութ. ինչո՞ւ>>